* ( « أَ فَتَتَّخِذُونَه وَذُرِّيَّتَه أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ » ) * - اين جمله تقرير بر ما حصل واقعه ابليس و آدم است كه به استفهام انكارى تعبير شده است ، و معنايش اين است : نتيجه اى كه مىتوانيد از داستان آدم و ابليس بگيريد اين است كه نبايد ابليس و ذريه او را اولياى خود بگيريد ، چون آنها دشمنان شما بنى نوع بشرند . و بنا بر اين ، پس مراد از ولايت ، ولايت اطاعت خواهد بود ، چون كفار شيطانها را در آنچه كه به سويش دعوت مىكنند اطاعت مىكنند ، و خدا را در آنچه به سويش مىخواند اطاعت نمىكنند . همه مفسرين نيز آيه را اينطور تفسير كرده‌اند . و بعيد هم نيست كه مراد از ولايت ، ولايت ملك و تدبير باشد كه عبارت ديگر ربوبيت است ، زيرا بتپرستان همانطور كه ملائكه را به طمع خيرشان مىپرستيدند ، جن را نيز به خاطر ترس از شرشان مىپرستيدند ، و خدا هم كه تصريح كرده كه ابليس از جن است ، و داراى ذريه اى است ، و ضلالت آدمى در راه سعادتش و همچنين همه بدبختىهاى ديگرش همه به اغواى شيطان است . پس با در نظر گرفتن اين جهات ، معناى آيه چنين مىشود : آيا باز هم او و ذريه او را اولياء و آلهه و ارباب خود مىگيريد و به جاى من آنها را مىپرستيد و به سويشان تقرب مىجوييد ، با اينكه دشمنان شمايند ؟ . مؤيد اين معنا آيه بعدى است ، زيرا شاهد اينكه خدا در خلقت ، شيطانها را شاهد نگرفت مناسب با نداشتن ولايت تدبيرست ، نه ، نداشتن ولايت اطاعت ، و اين پر واضح است . خداوند آيه مورد بحث را با تقبيح مشركين در قائل شدن به ولايت شيطانها ختم نموده و فرموده * ( « بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا » ) * ، چون عمل مشركين در حقيقت همان بدل گرفتن شياطين است به جاى خدا ، و چقدر اين كار زشت است و هيچ صاحب خردى مرتكب آن نمىشود . و به منظور روشنتر كردن اين زشتى التفاتى به كار برده ، يعنى فرموده : * ( « مِنْ دُونِي » ) * با اينكه جا داشت كه بر اساس سياق صدر آيه كه فرموده بود * ( « وَإِذْ قُلْنا » ) * بفرمايد : « من دوننا » ، هم چنان كه همين التفات را قبل از اين در جمله * ( « عَنْ أَمْرِ رَبِّه » ) * به كار برده و نفرموده « عن امرنا » . در اينكه چرا امر به ملائكه شامل ابليس هم شده با اينكه او از جن بوده ، و نيز در اينكه چطور ابليس ذريه پيدا كرده ، مفسرين بحثهايى عنوان كرده‌اند كه پاره اى از اقوال آنها را در تفسير سوره اعراف نقل كرديم . * ( « ما أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً » ) * . از ظاهر سياق برمىآيد كه دو ضمير جمع « اشهدتهم » و « انفسهم » به ابليس و